Complot, complotdenker, complottheorie

Drie woorden. Als een toverformule. Die elk inhoudelijk gesprek in één klap stillegt. Net als in de middeleeuwen. ‘Heks’ of ‘hekserij’ roepen en elk ander argument werd ook toen meteen ongeldig verklaard.

Ooit betekende complot: geheime afspraken, schimmige deals achter gesloten deuren, samenzweringen die het daglicht niet konden verdragen. De geschiedenisboeken staan er vol mee. Intriges aan hoven, politieke omverwerping en machtsspelletjes die écht onder de radar bleven.

Een complot ís in feite een heimelijk plan. Bedacht door een groepje mensen met een eigen agenda. Precies wat overheden, multinationals en lobbyclubs dagelijks doen. Alleen noemen zij het ‘beleid’, ‘onderhandeling’ of ‘intern overleg’. Ze doen iets waarvan ze niet willen dat het openbaar wordt. Waarom? Omdat het schadelijk, illegaal of misleidend is? Het woord complot betekent nog steeds ‘iets dat geheim moet blijven’. Alleen niet meer voor wie het organiseert, maar voor wie het bevraagt.

Het woord ‘complotdenker’ wordt als label gebruikt voor iedereen die ook maar een fractie afwijkt van de officiële lijn. Je hebt kritiek op beleid? Je stelt een vraag bij een besluit? Je wijst op een tegenstrijdigheid in cijfers? Bam. Complotdenker. Een gevaar voor de democratie. Een ‘wappie’. De moderne heks. De dorpsgek. De mens die je zonder veel moeite buiten spel mag zetten. En het wrange? Het gesprek is voorbij. Want wat schuurt met het narratief is gevaarlijk.

Ondertussen kunnen de echte complotten rustig verder broeien. In het geniep. Achter gesloten deuren. De notulen? Natuurlijk niet openbaar. Of, als ze al verschijnen, het ‘openbare stuk is door de vele dikke zwarte strepen onleesbaar gemaakt.

Een complottheorie was vroeger een poging om zo’n verborgen plan te ontmaskeren. Vandaag een etiket dat op elke vraag of kritische gedachte wordt geplakt. Twijfel je aan de zuiverheid van verkiezingen, de oprechtheid van farmaceutische bedrijven of de transparantie van banken? Gefeliciteerd, je bent in één klap gedegradeerd tot aluhoedje. Handig, want dan hoeft niemand meer naar je te luisteren.

Het cynische? De overheid en instituten roepen dat complotdenken gevaarlijk is omdat het wantrouwen zaait, maar het razendsnelle opplakken van dat stempel voedt juist datzelfde wantrouwen. Want als onmiddellijk ‘complottheorie’ of ‘complotdenker’ wordt geroepen, zegt dat eigenlijk: ‘Er mag geen twijfel bestaan, alleen onze waarheid geldt.’

Ik denk dat het etiket ‘complotdenker’ vooral een handig machtsinstrument is. Geen definitie, maar een wapen. Een manier om kritische stemmen in de kiem te smoren en de ‘niet-complotdenker’ te waarschuwen: ‘Luister daar maar niet naar, dat is gevaarlijk.’

Misschien is de grootste complottheorie wel dat er géén complotten bestaan?

Blijf alert, blijf kritisch.