Democratie het Gouden Kalf?

We krijgen het er van jongs af aan ingeramd: ‘Wij leven in een democratie en dat is het beste wat er is.’ Het wordt ons verkocht als iets prachtigs, want ‘Jij mag meepraten!’

In theorie betekent democratie dat het volk de macht heeft.
In Nederland betekent het concreet: eens in de paar jaar een vakje rood kleuren bij een kandidaat op een lijst die is samengesteld door politieke partijen. Daarna bepalen diezelfde partijen (in een coalitie) het beleid voor de komende jaren. En ja, die coalitie bestaat zelden uit de exacte partijen en verhoudingen waarvoor jij hebt gestemd.

In de praktijk is Nederland geen directe democratie, maar een parlementaire democratie binnen een constitutioneel kader. Dat betekent dat het parlement (Tweede en Eerste Kamer) wetten maakt en controleert en dat die wetten binnen de grenzen van de Grondwet moeten blijven. Maar hier zit de pijn: grondrechten bestaan, maar zijn niet absoluut. De grondwet kent veel open formuleringen, uitzonderingen en clausules waarmee grondrechten tijdelijk of deels kunnen worden ingeperkt. Je kent het wel: altijd ‘in het algemeen belang’ of ‘bij wet te regelen’, ‘noodtoestand’.

In onze parlementaire democratie kan een meerderheid (coalitie) vandaag jouw rechten beperken, morgen je belasting verhogen en overmorgen besluiten dat je bepaalde vrijheden pas terugkrijgt na het voldoen aan nieuwe voorwaarden. Alles onder het mom van ‘noodzaak’, ‘crisisbeleid’ of ‘tijdelijke maatregelen’, die in de praktijk zelden écht tijdelijk blijken.

Zeg je dat je het er niet mee eens bent? Dan ben je ‘een gevaar voor de democratie’.
Dat klinkt alsof je de algemene vrijheid bedreigt, maar stel nu dat ‘ze’ eigenlijk bedoelen: ‘Je bent een gevaar voor ónze macht en het systeem waar wij de regels voor opstellen en (als het zo uitkomt) ook aanpassen.

Is een grondwettelijke republiek misschien een beter alternatief?
In zo’n systeem zijn er ook verkiezingen, maar ook harde, onaantastbare grondrechten die zelfs een meerderheid niet kan afpakken. De grondwet begrenst de macht van de overheid. Fundamentele rechten zijn geen rekbaar elastiek, maar een muur. Niet afhankelijk van de politieke grillen van het moment. Niet te koop met compromissen. Politici zijn dan uitvoerders. Ongeacht welke crisis dan ook: de spelregels blijven hetzelfde.

Natuurlijk is ook dit systeem niet perfect, maar het huidige model in Nederland is naar mijn idee extra kwetsbaar voor politieke willekeur.

Al zoekende naar informatie hierover, krijg ik ineens heel sterk het idee dat ‘gevaar voor de democratie’ waar we zo vaak op worden gewezen niet is omdat onze vrijheid gevaar loopt, maar juist hún ruimte om te regeren zonder harde begrenzing. Een parlementaire democratie is namelijk erg handig voor wie aan de knoppen zit: met voldoende steun in de Kamer kan (bijna) alles worden gelegitimeerd. Hoe minder harde grenzen, hoe vrijer ‘ze’ kunnen regeren.

En elke keer dat iemand die grenzen ter discussie stelt, wordt dat geframed als ‘een gevaar voor de democratie’ terwijl het misschien wel meer een gevaar is voor hún speelruimte.

Zolang wij blijven geloven dat ‘democratie’ (in de huidige vorm) het hoogst haalbare is, zullen we nooit vragen of het beter kan.

Een paar praktijkvoorbeelden in Nederland:

• Toeslagenaffaire: Jarenlang burgers kapot controleren, niemand verantwoordelijk. Democratisch afgedekt.
• Coronamaatregelen: Noodwetten in recordtempo, forse vrijheidsbeperkingen. ‘Democratisch besloten.’
• Stikstofdossier: Onteigeningen op discutabele modellen.
  Procedures toegestaan, uitvoering gaat door.

Onze Grondwet is mooi in theorie, maar veel bepalingen zijn ook nog eens zo geschreven dat uitzonderingen altijd mogelijk blijven. Artikel 10 (privacy), artikel 11 (lichamelijke integriteit), artikel 9 (demonstratierecht) allemaal te beperken ‘in het algemeen belang’ of ‘bij wet te regelen’.

Formeel is Nederland een parlementaire democratie met een grondwet, maar in de praktijk kan een tijdelijke meerderheid zeer ver gaan. Véél verder dan veel mensen beseffen. Stel nu toch eens dat de hardste verdedigers van ‘onze democratie’ daarmee vooral hun eigen macht verdedigen? En dat mag best wat vaker hardop gezegd worden.

Blijf alert, blijf kritisch.